1... Досыма арнадым Нђсќалап бђл кџйді љстіп жоспарладым,
Ќызыл ат сынды сђлу доска арнадым.
Жібек сырт, алма кызыл, наз сђлуым
Дегізбе, “шіркін кџйді босќа арнадым?.. ”
“Ќђрѓаќтау жазылыпты кењесіњ”... — деп,
Кей біреу білгішсіп “кам жемесін” деп.
Сђлуым, толѓап сені суреттедім,
Кџйімді “жалањ џгіт” демесін деп...
Жан шіркін сџйеді ѕрбір сђлу затты,
Сџйгенде беріледі кџймен ќатты.
Гџл, бђлбђл, акку, айдыњ, кљк сѕулесі,
— Біраќ та, жаќын кљред кызыл атты.
2. Аќынѓа... I Кѕні, акын! каламыњды колѓа аласыњ,
Кџй шертіп бір аз енді толѓанасыњ! —
Кџйімен ќызыл аттыњ ќђрыш ќалам
Сумањдап аќ ќаѓазѓа жорѓаласын!
Кењіл кџй кешќі ѕуемен желіќтесіп,
Кљктегі сѕуле отымен еліќтесіп,
Ѕуелеп талай кеште шалкып еді,
Жџргенде ќызыл атпен серіктесіп.
Ѕрине, кљкке ѕуелеу айып емес,
Адамѓа ќђлаш созбау лайыќ емес,
Адамзат сан сѕуленіњ сырын білмек,
— Кљктегі алтын сѕуле ѓайып емес...
II Аспанда алтын сѕуле жђлдыз ќљп кой,
Дџниеде асыл гѕућѕр ќђндыз кљп кой.
Ќђралай, бђлбђл, аќќу, ал ќызыл гџл, —
Жан шіркін ќызыѓатын ќырмыз ќљп ќой.
Кљктегі, сѕулелерді санадыњ сен,
Ѕр кайсын ѕрбір затќа баладыњ сен.
Ќђралай, бђлбђл, гѕућѕр — жђлдызсыќ
деп Ішінен тањдаѓаныњ ќаладыњ сен.
Сџйген ењ нѕзік бџлбђл сђлу жырын,
Гѕућардыќ от ойнаѓан кљркем сырын.
Сѕулеге аспандаѓы кџй ќосушы еќ
Бірівен артыќ ќљріп тандап бірін.
ІІІ
Ќиял кџй, енді “ќаражерді” шарла!
Бђл кџйді Ќызыл аттай досыња арна!
“Егіске тегіс жђмыл! жаќсы еќ!” деген
Ђранын партияныњ жђртќа жарла!
IV Білсењ сен, наѓыз сђлу мџсін кайда?
Кџйі ме бђлбђл ќђстыњ жасыл майда?
Немесе таудан аќќан кџміс су ма,
Бџрањдап сылдыр ќаќќан самал сайда?
Немесе тџпсіз аспан кљк мђхитта
Жалтырап калќып жџзген алтын Ай ма?
Немесе, айдындаѓы аќќу кђс пен,
Саѓымша елден ќашќан ќђралай ма?
Ќоя тђр, жер таѓысын, аќын ќиял, —
Сѕуледен аспандаѓы ќанша пайда?..
Сђлу кџй — социалистік љндірісте,
Сђлу зат — ортаќ ењбек егіс жайда!..
Егісте — колхозданѓан ел сђлуы.
Егісте — ењбек ќылѓан ер сђлуы.
Дегенмен алтын сѕуле, кљкте ѓой ол, —
Ќызыл ат — ќолдаѓы алтын, жер сђлуы!.
V Ќђр жалањ айќайлама желше жосып,
Атывды љктеме теќ борбайѓа осып.
Баппенен егіске айда, марѓау болма,
Айналып жем бер сылап, ќант ќосып!..
3. Алдауыш белсенділер жайлаѓан бір колхозда I. ЕГІСКЕ КЏЙІЊ ЌАЛАЙ, ЌЫЗЫЛ АТЫМ? Егіске кџйіњ ќалай, кызыл атым?
Кџн мынау кџшті дене кызынатын.
Жасарып тљсін ашќан ќара жердіњ
Ќыртысы ќатар-ќатар сызылатын?..
Мінекей, ескен жібек жаздыњ демі, —
Аќ киіп каткан жерге ќылѓан емі.
Кезінде кџшті шіреп ењбек ќылсањ
Он екі ай тіршіліктіњ ењбек жемі!..
Ќалын ќар жерді басып жаткан бџріп,
Ыстык леп жаз демімен балдай іріп.
Бусанып бойын жазар жер — ђлы анањ,
Талкандап ак кљрпесін џстен тџріп.
Сай-сайдан сулар кђлап гџрілдейді,
Жарысып ылди ќуып дџрілдейді.
Лебі мас — жаздыњ демі сикырлы ауа
Мыњ тџрлі шатты кџймен дірілдейді.
Бар жѕндік сђлу жазды карсы алады,
Табиѓат мыњ тџрлі џнмен ѕн салады.
Ђшќан ќђс, жердегі жан тасќын кџшпен
“Ењбеќке жђмыл шат” деп жар салады.
Тџрлі кџй жер мен ќљкте сањќылдайды,
Сђњќылдап аќќу, ќаздар ќањќылдайды.
Сыпылдап ѕуеде ойнап, тљњкеріліп,
Кљк мойын сђќсыр џйрек жарќылдайды.
Егісте бѕйгі аласык, Ќызыл атым,
Кџн мынау кџшті дене ќызынатын.
Тілініп жер ќыртысы кљк соќамен,
Тђнѓан жер талќандалып бђзылатын?
Жарыспен љткізуге егіс айын
Ќђралды кџнде шыњдап жаѓып майын,
Ењбекші ел — ќалыњ ђйым кџтінуде
Ќалдырмай тџгел жђмып таѓал тайын.
Траќтор, кљк соќаны ќатар айдап,
Кџш салмаќ љткізбеуге ќџнніњ райын.
Барлык кџш, барлыќ ќђрал жаранады,
Жаќсы ма, Ќызыл атым, сеніњ жайын?
II. СЂЛУЫМ Сђлуым, неге маѓан салќындаусыњ?
Назданып шыќпайды ойнап жарќын даусын?
Еркешім, кайда ќеткен, сљз ќатќанда,
Аќќуша еркелейтін алтын даусыњ?
Мљлдір кљз, алтын айдар, жібек жалым,
Бџгілген ќђмырсќа бел, ерке жаным!
Досыња неге жаркын карамайсын,
Кљк шыбыќ, алма ќызыл, серке саным?
Ќарайсыњ неге сђлыќ, бота кљзім?
Не болды мђњ шалѓандай нѕзік сезім?
Айналып-толѓанып мен келгенімде
Жарќылдап ойнаушы едіњ етпей тљзім?
Сџйріктей аќќу мойын алма сабаќ
Безенген шыбыќ дене, кербез саѓаќ.
Наз сђлу, наз ќимылды ќђралайым,
Садаќтай ђзын кірпік, гѕућар кабак.
Ќасыња мен келгенде сылањдаушы ењ,
Жарќылдап оттай ойнап тђралмаушы ењ.
Тал жібек айдарыњды сылаѓанда
Назданып еркелеуші ењ, бђрањдаушы ењ.
Ќџшаќтап тал мойныњды аймалайын!
Жаяњды сылап сипап жаймалайын.
Досыња мђнша неге салќындадын
Айтшы енді, сѕулетайым, айналайын?.,
4. Ќызыл аттыњ сљзі I. АМАНСЫЊ БА, ДОСТЫМ? Деніњ сау, амансыњ ба, аќын досым?
Бір кезде айрылмастай жаќын досым.
Ќарамай кетіп едіњ кљптен бері,
Енді кеп ќайрылѓаныњ маќђл досым!
Досым ењ сырлы сђлу сљзге маман,
Сђрамай бір ќайрылып, есен-аман.
“Ерќем!.. ” деп, енді елжіреп сљз ќатасыњ,
Еске алмай жџріп мені талай заман!
II. ЌАНДАИ ЕДІК?.. Екеуміз дос болѓанда ќандай едік?
Естіген, кљрген жђртќа тањдай едік.
Кљктегі жђлдызымыз ќђшаќтасќан,
Жаны бір, жџрегі бір жандай едік.
Сан ќиын істе мені сынаѓан ењ,
Жан ќияр серігіњ боп ђнаѓан ем.
Жаныња ап кейбір тџнде “ќанатым!” деп.
Ќђшаќтап талай мені сылаѓан ењ.
“Жаныммен баѓасы бір досым!” деушед,
“Мѕњгілік жан ќосысќан ќосым!.. ” деушењ,
Сен џшін ќиналѓан тџн ќђшып мені:
“Ђмыт боп ќалар ма екен осыњ!” деушењ.
Сен џшін талай жерде ќђс боп ђштым,
Мойнымды “аќќуым!” деп талай ќђштыњ.
Соны да ђмыттыњ ба, — ќљктегі ђшќан,
Ѕніне ѕн ќосушек аќќу ќђстыњ?!
Бар сезім, бар кџйімді саѓан бердім,
“Жібек!” деп айдарымды талай љрдіќ.
Кљќ майса жаратылыс ќђшаѓында Сен
џшін ќђлашымды талай ќердім.
Сен џшін аќтым талай жђлдыз болып,
Сыландым, ќђлпырдым да ќђндыз болып.
Жаныња ќанат болып, мойнына да,
Оралдым бейне жібек ќырмыз болып.
Не керек, жанмен талай сырласушек,
Кџй ќосып достыќ жырын жырласушек.
Орманда бџлбђл ќђстыњ кџйін тыњдап,
Кљктегі жђлдыздан сыр ђрласушек.
III. ЏМЫТТЫЊ-АУ! Менімен талай банды-жауѓа шыќтыњ,
Соѓуѓа талай жауды ауѓа шыќтыњ.
Ќуалап аќ бандыны дџрілдетіп
Кљтеріп ќызыл туды тауѓа шыќтыњ.
Кекілді шоќтап талай тџйген едіњ,
Ќыналып ќорѓасын оќ ќиген едіњ.
Кљк найза аќ алмасты жарќылдатып,
Ысќыртып жауѓа талай тиген едіњ.
Аќ банды ќуѓан кџндер тџсе ме еске?..
Сонда мен кљк шыбыќ ем шыќќан беске.
Жарќылдап найзаѓайша тиюші ек ќой,
Ант етіп жауѓа тыныс дес бермеске!..
Сонда мен бетімді оќтан бђрып па едім?
Жалтаќтап от пен судан тђрып па едім?
Ќорраѓан Оќтябрьді сан шабыста,
Маѓан бір кейіп ќамшы ђрып па едіњ?
Жан аяп жауѓа еш жерде алдырмадым,
Шабыста жанѓа жуыќ шалдырмадым.
Бас тіккен тыныс алмас ќан майданда
Мен сені жау колында ќалдырмадым.
Осыны ойлаушымем кесілер деп,
Ђмытып сырлас досым есірер деп?..
Сен кџліп басќалармен жџр дегенде,
Тек ќана бас шайќадым: “есіл ер!” деп...
IV. ХАЛІМДІ БІЛМЕДІЊ. ЗИЯНКЕСТЕР БЏЛДІРДІ ЃОЙ Ѕуелі сђрамадыњ есен-аман,
Демедіњ: “ескі досым, ќалай шамањ?” —
Деп жџріп, “жан жолдасым”, бџйтіп
кеттін, Бола ма опасыздыќ бђдан жаман?
Тђрсын ба љзін кермей біздіњ жайды,
Мен ќалай љткіземін “егіс айды?”
Мынау ѓой біздіњ колхоз титыктаѓан —
Койды ма зиянќестер таѓал тайды?
Мінекей, меніњ мынау, — арќам жауыр,
Шор болды ќамшы менен екі сауыр.
Алдауыш белсенділер жау боп тиіп,
Мойнымда жал ќалмады љкпе бауыр.
Алдауыш белсенділер бізді ќђртты,
“Бђл ќалай?” десењ боктап шайнады
ђртты. Оларды бай ќђлактар айдап салып,
Аќыры кџйзелтті иттер талай жђртты.
Колхозѓа тиді ќулар жау сияќты,
Карады бізге тек бір “лау” сияќты.
Науќан мен анда-санда, уѕкіл келсе,
Кљрінді ќол жетпейтін тау сиякты.
Баскарма, ку белсенді тайтањдады,
Ќауіпсіз, дені басы сау сияќты.
Олардан кедей шаруа ќорќып ѕбден
Ќарсы айтпай жџре берді “мау” сияќты.
Колхоздын кџртты кулар ет пен майын,
Ќоймады ђрламаѓан таѓал тайын.
Белгілі ат, айѓырлар не болмады, —
Ќђртќан уаќ малды не кылайын!..
Білемсіњ жџйрік сђлу ќара айѓырды?
Білемсіњ, ѕлгі жалбыр сары айѓырды?
Сђр жорѓа ат, сџтті мама боз биені, —
Соларды зиянкестер ќалай ќылды?..
Солардыњ бірі жауыр, бірі ќатпа,
Сџр жорѓа ат ќазір тулаќ, ол енді ат па?
Мђнымыз кџш кљлік ќой, десе шаруа,
Зиянкес деді зекіп: “ѕкел!.. шатпа!”
V. СЕН ЌАИДА ЖЏРДІЊ Сонда, сен аќын досым, ќайда жџрдіњ?
Кљктегі алтын сѕуле — айда жџрдіњ.
Тербеліп, љлењдетіп, автомобиль —
Ќызыќты жђмсаќ орын жайда жџрдіњ.
Міндін де, аэроплан ђшып жџрдіњ,
Аепанда алтын сѕуле ќђшып жџрдіњ.
Ќиналып су іше алмай мен жџргенде,
Сен... шырын... миуа... балын ішіпжџрдіњ.
Ѕрине, алтын сѕуле — сђлу зат ќой,
Сѕулені ќђшќан жанныњ кљнлі шат кой,
Ђмытпай ќайтесіњ сен, жердегіні, —
Сѕуленіњ сиќырлы оты шіркін, — жат ќой!..
Ауылдык шаруадан сен, аулаќ жџрдін, —
Советтіњ “жалпы жауын” жаулап жџрдіњ.
Ішкі жау ішімізден жеп жатќанда, “...
Ќомбайн... трактор!.. ” — деп заулап жџрдіњ
VI. МЕН МАШИНАЃА ЌАРСЫ ЕМЕСПІН Ѕрине, машинаѓа ќарсы емеспін,
Орынсыз љкпе айтатын заршы емеспін.
“Машина бізге жау” деп ката пікір,
Зиянды џгіт айтар жаршы емеспін.
Машина — жан жоќ жџйрік ерен кљлік.
Біз оѓан болмас па едік істе серік?
Кљбейсе машиналар ѕр тџкпірде,
Алмас пек, арќа босап бір аз ерік?
Естиміз, талай елдер егін еккен,
Шалаѓай жай ќљліктен ыза шеккен,
Трактор, комбайнды егінге сап,
Отарба автомобильді ат кып жеккен.
VII. СОНЫЊ АДАМШЫЛЫЌ ПА? Бірак, сен сертті ђмыттыњ жолдан азып,
Љткенді не пайда енді текке ќазып?
Кетіп ењ мені тастап, автомобиль,
“Ѕуелек, отарба... ” — деп жырлар жазып.
Мені де тым болмаса есіње алып,
Кџш беріп кеп жџрмедіњ кљзіњ салып.
“Жолдасым, ђмытќам жок”, демедіњ сен,
Ќиналып жџргенде мен љліп-талып.
Артыња ќайрылмастай мені тастап,
Жазбадыњ бір жылы сљз маѓан кастап.
Адамдыќ баѓањды бџл білдірмей ме,
Кеткеніњ ескі досты айырбастап?..
5. Ќызыл атќа I. МОИНЫМА АЛАМ Жолдасым, керіп тђрмын жай-кџйінді,
Досыњмын, кљрген — ќђлын-тай кџйінді.
Ќызыќпен љткізген ек ор киікше,
Жџріске талай сертті сай кџйіњді.
Љзім де колхозыњды ќљріп келдім,
Кішілік етіп сѕлем беріп келдім.
Сђмдардыњ не ќылѓанын біліп ѕбден,
Бѕрін де жіпке тізіп, теріп келдім.
Сђлуым, кџйіњ мђндай болѓан екен,
Љкпе-наз кљкірегіње толѓан екен..
Алдауыш арам ќулар мђнша корлап,
Езілген гџлдей жџзіњ солѓан екен.
Бѕрі жљн айтќаныњныњ мойныма алам,
Жоќ саѓан кінѕ ќылып жабар жалам.
Жыр кылып жай-кџйіњді жаза алмадым,
Салынып басќа ќџйге ќызу ќалам.
II. ЖАЃДАИ СОЛАИ БОЛДЫ ЃОИ Кешегі Ленин бастап майдан ашкан,
Жыѓуѓа езгіш тапты ђран шашкан,
Дџниені ќалтыратќан сертті ќџнде,
Ес білген жас бала да ќару асќан.
Кџњіреніп езілген тап іздеп тењдік,
Асынып жау жараќты майданѓа ендіќ.
Ќђлданып ењбекші елді езген таппен,
Шайнасып ќан майданда ит ќып жењдік!
Дџниенін ќарарсыз ѓой бек пен байы,
“Біздікі, — дейді, — ќљктіњ Кџн мен Айы..
Айтпай-аќ ќояйын ол кџнніњ жырын, —
Мѕлім ѓой барша ѕлемге істіњ жайы...
Ењбекші ел жауды жењіп ђрѓаннан соњ,
Љзінік ѕкімдігін ќђрѓаннан соњ,
Тџрлі ауыр машиналар ќажет болды,
Социализмге бет бђрѓаннан соњ.
Сондыктан, љнерлі елге жетпек керек,
Болды ѓой басып озып љтпек кереќ.
Сан киын завод жасап кџшті салды:
Оѓан кџш тљкпей енді нетпек керек?
Жасады неше тџрлі машинені,
Талќан боп ќопарылды жердіњ кені.
Салынды бетпаќ шљлге темір жолдар,
— Жењілді ќиыры жоќ жердіњ шені.
Отарба, аэроплан, тракторды,
Жыр ќылдым, ђялтсањ да, кекеп мені.
Біраќ та, кешілмейтін ауыр ќџнѕм, —
Баќылап жџре алмадым, досым, сені!..
III. ЌИЫН ЖОЛДА Кљкке ђшпай аскар таудан љту киын,
Ќђралсыз алѓа жылдам кету киын.
Отарба автамобиль, тракторсыз
Мђратка алыстаѓы жету киын.
Сондыќтан, ќђрал керек ќиын жолѓа,
Ѕйтпесе біте ме ђлы іс алѓан ќолѓа?..
Сан киын асулардан аса аларма ек,
Ыѓысып бђраќтамай оњ мен солѓа?..
Бђл жолда ас та керек, ат та керек,
Таѓы да неше тџрлі зат та керек,
Љндіре егін салу ѕсіресе, —
Бђл тіпті зор мѕселе тђрѓан ерек.
Бђл жолѓа, сђлу досым, сен де керек,
Ѕрине, ат пен ерге жем де керек.
Советке ќастыќ ќылѓан жау біткенше,
Ататын... Меніњ ѕлгі.. “Нем” де керек.
IV. ЏЌІМЕТ МАЛДЫ ЕШ ЌІМГЕ ЌЂРТ ДЕМЕДІ Џкімет малды еш кімге кђрт демеді,
Куйзелсін ењбек ќылѓан жђрт демеді.
Сендерді — колхоз малын жау боп ќђрткан,
Сђмдарѓа љтірік айтып ќырт демеді.
Советтін максаты — істі жемісті ету,
Енбекті ењбекші елге тен істету.
Колхозды, љндірісті љркендетіп,
Ќызыќты комуншылык кџнге жету.
Ќызыќты талай жердіњ колхозды елі,
Аттары ор текедей ескен телі.
Гџлденген шаруасы іс жџзінде,
Жылтылдап малдарыныњ майлы шелі.
Істёсе, ку жалќаулыќ ресім болмай,
Ќоя ма љндірісте љсім болмай?
Љндіріс бастыќтары іс баскарса,
Не пасыќ, не аќмаќ, не сђм болмай!
V. АТТАРДЫ ДЕРБЕС ТАПСЫРРАН Аттарды сырттан баѓып шолып жџр, деп,
Жаулардан, ђры, ќары ќорып жџр, деп,
Џкімет Ворошилов, Буденныйѓа,
Тапсырѓан: бас, кљз, ќамќор болып жџр, деп.
Бђл екі ер талай ђлы сияздарда,
Жер-жерден келген кейбір миы аздарѓа,
Ѕйгілеп зор дауыспен ђрыскан талай,
Жерінде аттарыныњ кџйі аздарѓа.
“— Ісшіл ат, ењбекші тап, досыњ!” деген...
“Кљп пайда кљреді аттан ќосыњ!” деген,
“Октябрь майданында серік болѓан,
Ђмытпа, бђл есіњде босын!.. ” деген.
“Ісіњде отан ќорѓау жау мен жаттан,
Кљреміз талай достыќ ѕлі де аттан.
Кешегі кан майданда, — деген олар, —
Ат байѓђс біз џшін сан ќанѓа батќан!.. ”
VI. СЕНДЕРДІ ЗИЯНКЕСТЕР БЏЛДІРГЕН ЃОИ Сендерді пасыќ сђмдар бџлдірген ѓой, —
Бір-бірін дђшпан кљз боп кџлдірген ѓой.
Љтірік мѕліметтер жазып ылѓи,
Советке мџлде теріс білдірген ѓой.
Советтен сџмдыќтарын жасырѓан ѓой,
Љтірік сипырларды асырѓан ѓой.
“Баюда біздіњ колхоз, љркендеуде!”
Деп сђмдар џкіметке тас ђрѓан ѓой.
Арамдар ѕбден алдап ђрѓан екен,
Пѕлесін неше тџрлі ќђрѓан екен.
Жем ќылып ит пенен ќђс, ђры, кары,
Ќуалап дем алдырмай ќырѓан екен.
Пасыќтар ђрлап, сатып сойѓан екен,
Жем ќылып ђры, ќары тойѓан еќен.
Баѓусыз ќуалап тек, жынша ќинап,
Аз кџнде колхозыњды жойѓан екен.
VII. АЛДАУЫШ БЕЛСЕНДІ-ЖАУДЫЊ ЌЏШІГІ Алдауыш белсендіні жау демейсіњ,
Аркасы ешбір аттын сау демейсіњ,
Ол сені жау болмаса бџйтпес еді, —
Сайдаѓым, доста кџйлі,
Жауда — егейсіњ!
Олар байдыњ кџшігі жџні кџйген.
Бђлањдап кеше байѓа басын иген.
“Жау сияќты!”
Демеші жаудыњ итін,
Астау жалап жылмањдап сџтке тиген.
Аулакта сендерге ѕќім ие болып,
Семірген љз сљздері жџйе болып!
Советке сђмныњ ісі білінген соњ,
Сотталды арам беті кџйе болып.
Емес пе ол сђмырайлар жаудыњ бірі?
Ќайтеді ондай болмай жаудыњ тџрі...
Тон жамылып ќой жеген сђѓанаќша, —
Ќђлкынныњ кљрінді ѓой барлык кірі.
Кљз бояп колхозыњды жайлап ќулар,
Титыктап таусылса да тѕнніњ шыры.
Сандалтып дамыл бермей сонша ќинап,
Ѕйтеуір, достым сені ќойѓан тірі!..
VIII. ЏКІМЕТ СЂМДАРДЫ ЖАЗАЛАИДЫ Кђртыпты кей жерде де љстіп малды,
Бір кљлік ќалдырмаѓан жљнді, жалды.
Сђмдарѓа катты жаза ќылып жатыр,
Џкімет білген жерде мђндай халді.
Осындай зиянќесті кљре алмаѓан,
Ауданныњ аукомдерін істен алды.
Сђмдарѓа, зиянкеске берілгенді,
Ѕшкере ќара бет ќып соттап салды.
Алдауыш белсенділер енді татты...
Ит болып ђсталѓаны тџрме жатты.
ГПУ, тљњкерістіњ ќџзетшісі
Бір азын зиянќестіњ ђстап атты.
IX. ЖОЛДАС МИРЗОЯННЫЊ ЏНІМЕН Советке шын хабарлар енді жетті,
Сондыќтан кей райкомдар ђшып ќетті.
Партия: “Ісін тџзе, тез... ” деп бізге,
Мирзоян — ќыраѓы ерді бастыќ етті.
Мирзоян істі ќолѓа альш жатыр,
Љзі де, сљзі де елге барып жатыр.
Тљктіріп, азыќ, тђќым, мђќтаж елге,
Егіске кџшті ђранын салып жатыр.
Мирзоян іс басында кџндіз-тџні,
Ќозѓады ењбеќші елді салѓан џні...
Ођлуым, љкпењді ќой, кљтеріл, деп,
Бас иіп келіп тђрмын мен де міні!..
Аќќуша сылањ мойнын созѓан досым,
Кџйленсе ђшќан ќђстан озѓан досым,
“Егіске жђмыл!” деді, џндеп басшы,
Кѕні енді, кџшіњді ірікпей ќозѓал досым!
Ќозѓа енді бота кљзім, Ќызыл атым,
Сертті істе енеріњді ќызынатын!
Кљк бояќ ен далада ќђлаш керіп,
Жђлдыздай кљктегі аѓып сызылатын.
6. Біздіњ райком дђрыс... Ќимылда енді!.. Жања адам біздіњ райком — біздіњ бастыќ:
“Мѕлімет болсын, — дейді, — ылѓи растыќ”...
Кекетпе: “Жалѓан цифр бересіњ!.. ” деп,
Мен де џйтсем жау болам ѓой ќылѓан ќастыќ.
Парт бастыќ ќыран кљзін ќадап отыр,
Бетке ђрад ќылѓандарды ондай ластыќ -
Ќунаѓым, шын ќимылда егіске енді,
Орѓанда шат боларсыњ мол боп астыќ!..
7. Жања райком Жолдасым, тиді маѓан сљзіњ ащы,
Ѕлі де љкпе айтасыњ, бейне назшы...
Тынымсыз, колхоздарды аралауда,
Келгелі жана райком — біздіњ басшы.
Ол барды кљп тџкпірге ќашыќ демей,
Аралап ќолхоздарды, шашыќ демей.
Жаѓалап џйлеріне кіріп кљред Мейлі
оњды, мейлі нашар лашыќ демей.
Дамыл жоќ келгелі онда, ерінбейді,
Ђлыќсып кљкиіп ол керілмейді.
Бђрынѓы кѕрі райком сияќты емес,
Кіруге лашыќќа да жерінбейді.
Сљйтіп, ол ќолхоздармен танысуда,
Сан жѕрдем колхозшылар алысуда.
Сљйлесіп езіменен ауызба-ауыз,
Мџддесін айтып халыќ ќанысуда.
Бђрынѓы кѕрі райкомды алып тастап,
Жіберген “жљндесін!”.. деп, мђны ќастап.
Міне, бђл партияныњ дђрыс жолын
Ќисайтпай апаратыр тура бастапі
8. Кљргенде љзіњ де танырсыњ Кљргенде оны љзіњ де кљњіліњ толып,
Сљзімді дђрыстарсыњ ырза болып. —
Сѕл ѓана ќияпатын суреттейін,
Кљруге сендерді де ќелер шолып.
Жас кісі, зор денелі, ќара торы,
Терењ ой — ќара кер ќљз ќайрат шоры,
Бђрынѓы, сонѓы келген райкомдардыњ
Ішінен кљзге тџсер ењ бір зоры.
Ќайратты шомбал дене темір-шойын,
Ђстайды жасырыњќы ђзын бойын.
Тџзу бас, ашыќ жџзді, айќын шырай,
Кен жауырын, сђњѓаќ кџшті берік мойын”
9. Ќѕрі райком ќандай еді? Білемсіњ, кѕрі райќом не етуші еді?
Ќаѓазбен, “жарлыќты ныќ” етуші еді.
Кей кейде отарбамен ќалаларѓа Келіп
те бђйрыќ беріп кетуші еді.
Аралап тџкпірлерге бармаушы еді,
Теќсеріп кџйіне кљз салмаушы еді.
Отырып ќалада, тек ќойќањ басып,
Шеттерден дђрыс дерек алмаушы еді.
Ол кейде ќарт бураша басушы еді,
Кџркілдеп долы ќаћар шашушы еді.
Ќайрањдап, отырѓандар ыѓа сљйлеп,
Немесе ауыздарын басушы еді.
10. Мен еш кімнен ештење тілеуші ме едім? Жаныма ќей сљздеріњ жаман батты,
Ќадалѓан кљк найзадан тиді ќатты.
“Жањаѓа” жаѓынасыњ, ескіні ђрып,
Дегендей, жаќтьщ маѓан арам датты.
Кекедіњ, наз да ќылдыњ жѕне сљктіњ,
Кегіњді улы сљзбен оќша тљктіњ.
Жалпањцап жалѓан айтып “аќын” болсам,
Астында жџрмес едім аспан кљктіњ!
Келгенді маќтап, дсстым, жаѓынбаймын!
Кетќенді теќке сљгіп шаѓынбаймын.
Не айтсам, — Кљпшіліктіњ сырын айттым,
Еш ќімнен тана кљз ап таѓынбаймын!
Сірѕ мен, текке жанды сілеушіме ем?
Кеткенге сырттан шоќпар білеуші ме ем?
“Жаќсы деп білмесем де, “Жаќсысыњ” деп,
Біреуден мен бірдење тілеуші ме ем?
11. Мен љтірік айталам ба? Демеймін, сен орынсыз текке лаќтыњ,
Демеймін, еш жазасыз “жала” жаптыњ.
“Опасыз, адамшылыќ арыњ жоќ” деп,
Жанымды у тікенді тілмен шаќтыњ.
Дос боп жџріп, ђмытып алдадыњ деп,
Бойымнан тастан ауыр кџнѕ таптыњ.
“Советті сен де алдарсыњ цифрмен!” деп
Тіліњніњ ќайта-ќайта уын жаќтыњ.
Пасыќтыќ — љз љзініњ сљзін жђтќан,
Арзандыќ — кез ќелгенге бетін тђтќан.
Жанымды зіл кџнѕмен айыпты ќып
Ќорладыњ, “жалѓаншы!” деп, досты ђмытќан.
Мойныма жџктедіњ зіл, ауыр жџќті...
Ќай жерде досыњ шындыќ сырын бџкті?
Істедім не істесем де арды алдамай,
Ќай жерде жолдас ќылдым љтірікті?
Мен сірѕ, жанѓа жалѓан айтушы ма ем?
Мойныма ондай ќірді артушы ма ем?
Ђжмаѓын дџниенін шарт ќылса да,
Пасыќ боп шындыќтан мен ќайтушы ма ем?
Не сџйсем — шын Іберіліп сџймеуші ме ем?
Бас исем — шын ќђрметтеп имеуші ме ем?
Суынып кљњілім ќайтса, жасыра алмай,
Айласыз, от пен уѓа кџймеуші ме ем?
Мен сірѕ итше — зорѓа жаѓынѓам ба?
Баѓынсам, — ќђлша жымып баѓынѓам ба?
Љтірік, сџймейтінді, “сђлуым!” деп
Кџрсініп, кџйіп, жанып, саѓынѓам ба?
Мен сірѕ, шын шаттанбай билеуші ме ем?
Жыр шертіп шын кџйленбей кџйлеуші ме ем?
Кљргенде жан ќайысар ќиындыќты
Кабаќты ќара бђлттай тџймеуші ме ем?..
Енді мен ол мінезден ќайта алам ба?
Арымды зорлап былѓап жай табам ба?
Алдауыш белсенділер ќыртты екен деп,
Советке мен љтірік айта алам ба?
12. Міне жаз!.. Кџлігім, кљріп тђрсыњ сђлу жазды,
Кџш беріп шаттандырѓан ќуаты азды.
Кџй ќосып ѕсем жазбен асќар асып,
Ќањќылдап ќелген ђшып аќќу, ќазды.
Зењгер кљк, айна кљлді тербетеді,
Сыњќылдап аќќу ѕні сђлу назды.
Жђпар иіс, торѓын ѕуе кџйге толѓан, —
Шерткендей алтын-ќџміс сымды сазды
Мінекей кљріп тђрсыњ жасыл белді,
Жђпар иіс жђмсаќ торѓын жібек желді.
Ѕндетіп ќаз бен џйрек, аќќу келіп,
Шаттанып кџйге толѓан айдыњ кљлді...
Жарќылдап кљќте ѕндетіп сђќсыр џйрек,
Ойнайды найзаѓайша салып ирек.
Сусылдап жасыл ала жібек ќанат,
Шырќайды жазѓы љмірдіњ кџйін кџйлеп.
Кљк ала сђќсыр џйрек жасыл мойын,
Аспанда жарысады салып ойын.
Найзадай кљктен тљніп айна кљлге
Ќонады кџміс суѓа шомып бойын...
Ќара жер иігендей тљсін ашып,
Шаттанып жаратылыс кџймен тасып,
Жер жџзі тіршілікке тђтынуда,
Кљк гџлдеп, ќђрт жыбырлап тђќым шашып.
13. Сайдаѓым Сайдаѓым, ор киігім, ќђралайым!
Ќђшаќтап сђќсыр мойныња оралайын!
Жарќырап бѕйгі алам деп љткізейік,
“Егіске кџш тљк!” деген кљктем айын.
Жел жетпес, ќђйын ќањбаќ, сѕйгџлігім;
Жџйрігім, маѓан аян, бѕйгілігіњ!
Серт майдан биылѓы егіс љте-мљте,
Есіње ал оныњ жђртќа ѕйгілігін!
Сђлуым, мінсіз денењ бейне сџлік,
Шыбыќтай кљк сым ќђрыш сылањ кџлік;
Бђл жазѓы сертті егісте басќалардыњ
Ішінде кљњілім сенген сен бір тџлік!.
Ќалмаушы ењ сертті жерде, шу, — дегенде,
Љзгелер ќалушы ед, сен џдегенде.
Осындай майданда тез кџйленуші ењ,
Шалдыѓып, арып кейде жџдегенде!
Кѕні енді, егіске кџш саласыњ ба?
Мерт ќылмай, ерлеп бѕйгі аласыњ ба?
Жауда да, жарыста да озѓан, досым,
Ђялтып бђл егісте ќаласыњ ба?..
14. Ќызыл аттыњ сљзі Жолдасым сљзіње енді кљњілім толды,
Достыќпен егіске серт — ѕкел ќолды!
Ќоздырып сљзіњ ќуат, бар денеме,
“Атшабар!.. ” деген џндей желік болды.
Сљздеріњ кљњілімді шын желіктірді,
Жарысќа егістегі еліктірді.
Ђранын џкіметтіњ кџйге ќосып,
Жџгірттіњ тал бойыма электрді.
Ѕрине, сљзіње енді тџгел нанам!
Жарќырап кџнше ашылды кљњіл санам.
Тек, кљрсем кџйлі аттарын кљрші ауылдыњ,
Намыс ќып, ішім ќџйіп назаланам!
Солардай біз де кџйлі болмас па едік, —
Жауѓа жол бермесе деп, ызаланам.
Тезіреќ жау ќастыѓын кљрмеді, деп
Ыза боп кейде ѕшейін, кџйіп-жанам!
Мен сені сан майданда ђялтпадым, —
Егісте сол шабыстан ќалай танам?
Бѕйгі алмай кџш ќарыштап, ар емес пе, —
Аішќанда сџтті тљсін Жер — ђлы анам!..
Менімен шын екпінді серік болсын,
Серіктік шын сџйіскен берік болсын.
Љзіњ де айтып тђрсын, демедік, деп:
“Ќызыл ат кѕдірсіз, тек, керік болсын”
Наѓыз дос жолдасынан, кем кљрмесін.
Істемей кџш іріксем мен, — жем бермесін.
Жолдасын — істе кљлік, жауда серік,
Аяусыз жау малымен тењ ќљрмесіні
Енді, тек, шын екпінді ќолымды алсын!
Баппенен жемдеп кџту толымдалсын!
Ѕлгі айтќан Сталиннын жаќсы шарты
Џздіксіз іс жџзінде орындалсын.
15. Егістен кейін I. ЌЫЗЫЛ АТ БЅЙГЕ АЛДЫ Ќызыл ат бѕйгі ап кайтты егіс жайдан,
Бірнеше кџн љтті де егіс айдан...
Оратын ол егінді кџн де жетер, —
Таѓы да кезектегі ќызып майдан...
Ќызыл ат серт майданда март кылмады,
Шабысќа жалдылыќты шарт кылмады.
Бѕйгі алды ќџйсіз жџйрік ќђлаш созып,
Колхозын бђл жарыста арт ќылмады.
Кџліктіњ бђл шабысы, — ерлегені,
Нђр болып жаусын жерге терлегені.
Егерде бђл шабыста бел аспаса, —
Жолдасын болар еді жерлегені...
16. Ќызыл атќа келейік... I. БІРБУЛЕР ЌЫЗЫЛ АТТЫ ТЏЙЕ ДЕЙДІ... Кѕні, аќын ќызыл атќа келейік те!
Жџгіртіп, бђлањдатып желейік те.
Жолына ќызыл аттыњ кім не шашты,
— Тезекше яайза џшімен терейік те!
Ќандай жђрт кызыл атты не деседі?
Не десіп, неге жорып, “кењеседі”?
Не десіп, кењескенде, ќылќыњдасып,
Ђзаќша мойындарын тењеседі?..
Біреулер ќызыл атты тџйе дейді,
Біреулер шабар байтал-бие дейді,
Біреулер ќызыл атты дђрыс танып,
Аќыннын жазѓан сљзі жџйе дейді.
Біреулер, ќызыл атты “белсенділік”
“Ѕдет” пен ќђрту џшін кџйелейді.
Жѕне олар: “сђм белсенді біз біз-ау”
деп Оќыса ќызыл атты џйелейді!..
17. Білімді сыншы мен тырањ сыншы Талдауы білімдініњ сынѓа салып,
Шын жѕрдем тџзетуге сымѓа салып,
Білімді сын тура жљн сілтегенде
Ѕуелейсін ќђлашты шынѓа салып.
“Сыншымын!” деп, кей маќау таѓады тек,
Шатасќандай наќ ізді жымѓа салып.
Білімге бай болѓансып кџлќі болад, Ѕлін
білмей есепті мыњѓа салып.
Мешел мѕстек секілді тырбањдайды,
Тарталмайтын соќаны тыњѓа салып.
Кекше ќоян секілді тырањдайды,
Аяѓын ала алмаѓан ќђмѓа салып.
Дариѓа, тырањ сыншы тырањдаѓан!..
Сын шіркін ќиын жол ѓой бђрањдаѓан...
Оп-оњай љнер-білім ђстата ма,
Секілді жортќан тџлкі бђлањдаѓан!
18. Ќђралайым I. ЌАНДАИ ЖАН ЌЫЗЫЛ АТЌА МІН ТАЃАДЫ? Ќандай жан Ќызыл атќа мін таѓады?
Таќќанда, не деп оѓан сын таѓады?
“Мін тапќысы келген жан табады ѓой,
Біраќта, ол “сынды” оѓан ќім таѓады?
Ол “сыншы” сђм “белсенді” пасыќтар ма?
Ары жоќ адамшылыќ, — жасыќтар ма?
Шолаќ атаќ, жылы орын алсам-ау, — деп,
Жорѓалап ќол жалаѓан сасыќтар ма?
Кљз бояп, “рапорт” берген, — зѕлімдер ме?
Подхалим, — екі жџзді тѕлімдер ме?
Љтірік цифр беріп љкіметке, —
Колхоздыњ малын ќђртќан “мѕлімдер” ме?
Бђлардыњ “сындарыныњ” мѕндері бар,
Љзінше ѕр ќайсыныњ, — ѕндері бар.
Ќулардыњ сын-сымаѓы, — бір пошым сын,
— Болса да ішінде ђсаќ, “нѕндері” — бар.
Кей жерде, “белсекенніњ” — аѓасы бар,
Бишара, — “сын” жамылѓан таѓысы бар.
“Сыньша” бђлардыњ да ќђлаќ ќойдым:
Љзінше сђрќылтайдыњ баѓасы бар.
19. Тек ењбекші тап сыны тџзетпек Ењбекші тап сынаса, ќызыл атты,
Љзінікі ќып сынар, жаќпай датты.
Жолына басын тжкен достарынан, —
Сенемін, айырады, жау мен жатты.
20. Аќынѓа I. АИНА АЛДЫНДА КІМ? Аќын, “ер” сені дос ќып ќалаѓан кім?
Кџйіњді алтын сазѓа, балаѓан кім?
Сазыњныњ ќџміс кџйін сынѓа салып, —
Терењдеп кљзін саѓан ќадаѓан кім?
Жабырќап бір нѕрсеге капалансањ,
Кџйзеліп жџрек-бауыры ќанаѓан кім?
Кейде жан, нѕзік кџйді тілегенде,
Майда ескен жібек желше жалаѓан кім?
Жаќпаса алтын саздыњ кџміс кџйі, —
Шѕуілдеп, итше сені “талаѓан” кім?
Иттерді, љзіњ елеп “кет” демеген, —
Ќуалап тастауѓа шын жараѓан кім?
Сџйсініп жаќсы ісіње, кџнше кџліп,
Сені андып, кимылыњды санаѓан кім?
Айнаѓа кљзіњ салшы алдыњдаѓы, —
Кермектеу езу тартып ќараѓан кім?
Кџйерліќ, тџрлі мінез бенде де бар,
Аќын “ер” — кџлкі мінез сенде де бар.
Десейші: “кейде” айнаѓа тљніп тура, —
Кермектеу ќарайтын жѕйт менде де бар”.
Аќыннан, аќын жай-ќџй, сђраспай ма?
Жыр шертіп, кџй ќђлаѓын бђраспай ма?
Естіген, кљрген-білген, жырды теріп, —
Оюдай кестелеген ќђраспай ма?..
21. Алтын сазым... жан кџйім... Алтын саз, енді кџймен еркіндейік,
Шарыќтап сђлу кџйге “желпін!” дейік.
“Толѓанып, кџміс сымды ѕсем кџйлеп,
Сыњќылдап нѕзік џнмен серпіл!” дейік.
Сырлы ѕнін кџміс сымѓа салдырайыќ,
Ќос сымды бес саусаќќа шаддырайыќ.
Сызылтып ѕњгімені кџймен сейлеп,
Жан мейрін сђлу кџйге ќандырайыќ.
Келеме жердіњ сѕні саз болмаса? —
Ѕндеткен аќќу менен ќаз болмаса?
Сџлудыњ сыны ѕдемі айтыла ма,
Кџміс сым, алтын кџйлі наз болмаса?
Жан ќџйім, шерттіњ жыр ѓып ќызыл атты,
Сызылтып нѕзік сезім махаббатты!
Жібектей кџймен толѓап аяладыњ,
Кек шыбыќ, ќђралай кљз сђлу затты!
Жан кџйім, ќайнаѓан кџй сыйымёнен,
Џнге сап алтын саздыњ кџйіменен.
Кулікті сђќсыр мойын сылањдаттыњ,
Жаз жібек желдіњ ырѓаќ биіменен...
Кџміе кџй шертпей ќайтып туралайын,
Кџй шертпей ќайтып дастан ќђралайын?
Шарыќтап тау тђйѓынша кљкте кезіп,
Киѓаштап ќанатымды бџралайын.
Ќызыл ат, сџйген достым, егісте оздыњ,
Айна кљз, сђлу џнді ќђралайым!
Оралып наз мойныњды ќђшып сеніњ,
Айналып сылап-сипап бђлалайын!..
Еріќсіз оянѓан кџй шарлап ќетіп,
Лашындай шарыќтады шектен љтіп.
Ойнатып алтын сазды уаќыт бљлдіњ,
Кеше гљр џйткенімді ѓапу етіп!..
Жан бар ма ќанатсызда сенен жџйрік?
Шапќанда бђлдырайсыњ оќтай сџйрік.
Жарќылдап тђяѓьщнан от шашырап,
Желменен ысќырысып жал мен ќђйрыќ!
Џкімет “кђралды кџт, майла” деген,
Айрыќша атты ќџтіп байла деген,
Отанды жаудан ќорѓау ќызметіне,
Артыќша жџйріктерін сайла деген.
Кџлігім, енді міне, бђланасыњ,
Бђлањдап еркеленіп сыланасыњ.
Кџйленіп кџшіњ тасып, шапшып, ойнап,
Біленіп, ширатылып ќыњаласыњ!.. 1933—1934 жж.
|
