|
С. Сейфуллин ПОЭМА Арќада бір жер бар еді,
Жібек самал саясы:
Саяда бір кљл бар еді,
Сырлы кесе аясы.
Маржан ќђмы, ќџміс суы
Кљл еді кењ айнадай:
Мђнарытќан торѓын буы,
Кљќ кестелі айнала.
Ќалыњ топ-топ, алшаќ-сирек
Жасыл ќамыс дестесі:
Бейне ќолмен салѓан ирек
Кљлдіњ жасыл кестесі.
Ѕдемі еді мљлдіреѓен
Айна кљлдіњ кљрнегі;
Су бетінде елбіреген
Аќ шашаќтар љрнегі.
Пай шымылдыќ, жасыл ќђраќ
Ќалыњ біткен ту кђраќ.
Кейде аќќулар жасырынад,
Шымылдыќќа судырап.
Айна кљлді меќен етќен,
Бір екі аќќу бар еді.
Маќсђтына бірѓе жетќен,
Екі ѓашыќ жар еді.
Айна кљлдіњ суы кџміс,
Жђбай акќу кљркі еді.
Кљрсе кљзіњ алар тыныс,
Екі сѕулем ерке еді.
Кљлдіњ басы ертелі-кеш,
Мыњ ќџбылѓан ѕн еді.
Екі ѓашык ертегідей,
Кљлдіњ кљркі — сѕні еді.
Жџргенімде елге келіп,
Еш кімді ертпей ќасыма,
Кетуші едім кљлге келіп,
Біраз жатып басында.
Кљз жіберіп айна кљлге,
Жаѓасында жатушы ем;
Тљсімді ашып жібрк желге,
Рахатына батушы ем.
Келупті едім анда-санда
Саясатсыз тђрмысќа;
Біраз тыныштык беріп жанѓа,
Дем алуѓа — тыныска.
Бір кџн ерте айна кљлдіњ
Кџйін тыњлап, жагалап;
Бір ѓажабын жѕне кљрдім,
Ќарап жатып жаѓада.
Кењ айнадан љзін кљріп,
Кђстар билеп, ойнайды;
Су тџбінен маржан теріп,
Сџњгіп терењ бойлайды.
Кљлді ќорып. байѓџс ќызѓыш
Кыњкылдайды жаѓалап:
Канатымен жепді сызѓыш,
Тљњкеріліп сабалап.
Тауќђдірет ќалыќтайды.
Каксап, жьгрлап, зарлайды;
Сорлы жырпты жалыќпайды,
Кљл саѓасын барлайды.
Кљктен ќљлге тљњкеріліп,
Шањкылдайды шаѓала;
Бірде жылап, бірде кџліп,
Жарќылдайды жаѓалап,
Коњыр кџйін ќаз кџйлейді;
Сџќсыр менен ќаскалдаќ,
Ѕнге салып, би билейді
Кегер, џйрек, баспалдаќ.
Міне осындай квлдіњ сѕнін
Олкысымды жџрегім;
Іздедім мен аќќу ѕнін —
Жџрегімніњ тілегін.
Кљлдіњ бетін кљзбен ањдып
Жђбай аќку кљрінбей;
Сѕулемді ізден жаттым кањгып
Кљл басында ерінбей.
Аќќу кџйі бір мезгілде
Сыњќылдады алыстан;
Жѕне бірі шыѓа келді
Жаќындаѓы ќамыстан.
Жаќындаѓы кљк камыстан
Шыќќан акќу жырлады.
Аќќу салѓан ѕн алыстан
Бері жџзіп зырлады.
Жалѓыз аќќу жыпаќтаѓы
Ѕнге салды “келем” деп.
Сыњар аќќу ќђрактаѓы
Тђрды ќџтіп, кљлењдеп.
Сынкылдатып, жарып кљлді,
Жђпар майын жаѓынып;
Жџбайына аќќу келді
Алыс жерден саѓынып.
Бљлек екен екі ѓашыќ,
Жайкынѓа кеп тџйісті;
Сыпайы ойнап, сыњкылдасып,
Тѕтті айќасып, сџйісті.
Кџміс суды жђмсаќ сызып,
Екі сђлу сыланды;
Сылдырлатып моншаќ тізіп,
Аќ кљбікке бђланды.
Дљњгеленіп, сѕнін тџзеп,
Айна ќљлге ќаранды;
Екі сђлу ѕнін тџзеп,
Жуынды да таранды.
Екі ќербез ќатар тџзеп,
Кљлдіњ келді шетіне:
Кљлдегі ѕппаќ шашаќты џзіп,
Искей басты бетіне.
Искеп нѕзік исін жђтып,
Кљлбењдеді айнала;
-Аќ шашаќты талдап тџтіп.
Шашты мљлдір айнаѓа.
Талдап тџтіп аќ шашаќты,
Алып ѕппаќ жђпарын;
Аќ тѕніне сылап жаќты
Ќандыруѓа ќђмарын.
Екі сђлу еркелесті,
Бір-біріне жарасып;
Таѓы нѕзік “не-не?” десті,
Бір-біріне ќарасып.
Бљліп ѕсем ойындарын,
Еќі ѓашыќ еџйісті;
Сџйісіп боп, мойындарын
Мђњайысып иісті.
Екі мањѓаз ѓашыќ жђбай,
Шын сџйіскен жар еді;
Мђњайысты неге бђлай,
Не ќасреті бар еді?
Еќі мањѓаз ерќін ескен,
Ќосылысќан жар еді;
Ертеѓідей еркелескен,
Таѓы неге зар еді?
Екі сђлу мелдіресіп,
Неге бџѓін мђњайды?
Бірін-бірі елжіресіп,
Неге аќырын сылайды?
Дауыстары ќалтырасьщ,
Неге нѕзіќ жылайды?
Ќосылыскан екі ѓашыќ,
Таѓы нені сђрайды?
Кљл ортасы кењ жайќыннан
Келген аќќу бђрылып,
Ќасіреті іште тынѓан,
Жљнеп берді сырылып.
Кыњкылдады ќалар ѓашык
Кљздін жасын тия алмай.
Кљлбењдеді о да жасып,
Кетер ѓашыќ ќия алмай.
Кимаса да бірін-бірі,
Ќайта-ќайта кайрылып;
Екі ѓашыќ ѕрењ тірі,
Таѓы кетті айрылып.
Екі ашыќтыњ міне сыры,
Ќанбаса да ќђмары.
Кљл шетінде ќалды бірі,
Таѓы ќетіп сыњары.
Бір шоќ ќамыс жиекте љскен
Бір мезгілде ќалт етті:
Ќалт етті де џні љшкір,
Џндемесќе ант етті!
Шок камысты жыбыр еткен
Аќќу кербез елер ме?
Ќђрттан ќорыќса ќыбыр еткен,
Кљл шетіне келер ме?
Кешіќпеді, шоќ ќамыстан
Жасыл ђшќын жарќ етті:
Ак тџтінмен оќ ќамыстан
Бђрќ атылды, шањќ еттi
Кім бџйтті екен кљлді жарып?
Суыќ жџрек шіркін-ай!
Айна кљлді оќпен карып,
Соќќандай ѓып ќљктен жай!
Аћ!.. деді де кљл селк етті,
Аћ!.. деді аќќу: “жаным-ай!”
Ќыларын оќ кылып кетті;
Неге бџйттіњ, зѕлім-ай?!
Дэл кљздеді сџрша мсрген
Шын сђлудыњ наќ тљсін;
Селк етті аќќу, мђрша келмей,
Басып ќалды аќ тљсін.
Тљсін басып бір џмтылды,
Жатты жаѓып кђшагын;
Шоќ ќамыстан тџра ђмтылды
Мерген алып пышагын.
Ойда жоќта бџлањ етіп,
Таѓдыр-минут кеп жетті.
Уыздай аќ тљстен втіп,
Кљлді сызып оќ кетті,
Кџњренді ќљл ќарѓыс шашып,
Шулады кљл гџрілдеп.
Аќќу жатты тљсін басып,
Аѓып ќаны, дірілдеп.
Айна кљлге жылап аќты
Ѕппаќ тљстен ќызыл ќан;
“Хош, жаным!” деп ќанат ќаќты,
-Џзілді тез шыбын жан.
Суды сабап, шапшањ мерген
Аќ ќанатты ќайырды:
Еш кџнѕсіз шашаќ терген
Екі ашыќты айырды!
Кљздегенін атып жыѓып,
Сђрша мерген кенелді;
Ќры шіркін ќелген бђѓып,
Енді алшањдап жљнелді.
Сол мезгілде аќќу ђшты.
Жалѓыз ќалѓан жыраќта;
Суды сабап келіп тџсті
Тџтін шыќќан ќђраќќа.
Аќќу кљрді ойда жоќта
Бір пѕленіњ келгенін;
Ѓашыѓыныњ ђшып оќќа,
Жау ќолында љлгенін!
Аќќу таѓы зарлап ђшып,
Жалѓыз ќалѓан жарына;
Жыѓылды ќеп суды ќђшып,
Сђр мерѓенніњ жанына.
Ќалѓан ѓашыќ болмай ие
Моншаќтаѓан жасына;
Шыќты даусы іші кџйе,
Мергенніњ кеп ќасына.
Сыњсып аќќу суды шашып,
Шырќ айналды зѕлімді,
Сђр мергенге тљсін ашып,
“Мені де ат!” деп жалынды.
Ќып-ќызыл ќып ќолын ќандай
Аќ сђлудыњ ќанына;
Мерген кетті шыдай алмай,
Кџйіктініњ зарына.
Аќќу бетін жаспен жуды,
Кљкке шыќты кџйініп;
Сђр мергенді ќоймай ќуды
Кљќтен жерге тџйіліп.
Сђр мергенніњ алдына кеп,
Таѓы келіп ќђлады;
“Атшы жылдам мені де!” —деп,
Баурын басып жылады.
Мђны-даѓы батыр мерген
Енді атуѓа батпады;
“Мені де ат!” деп жылап келген
Сорлы жарды атпады.
Сђр мергенді шырќ айналып,
Жылап аќку ќалмады;
Љзегі љрттей кџйіп-жанып,
Ќаќќан ќанат талмады.
Мерген ќетіп бара жатыр,
Алды-артына ќарамай;
Аќќуды ањдып атќан батыр
Таѓы атуѓа жарамай.
Біресе аќќу шырќап биік,
Кљкке жылап зарлады;
Біресе ќеп жерге тиіп,
Кљзден жасы парлады.
Біресе кеп жерді сабап,
Жер бауырлап, ыњќылдап;
Біресе ђшып желді сабап,
Назаланды сђњќылдап.
Шіркін ѓашык, жан жолдасын
Тастауѓа енді ќимады;
Мљлдіреген ќљздіњ жасын
Моншаќтатты, тимады.
Жылама енді, ќџйіќті жар!
Неге ќереќ ењіреу?
Кімге мђнша ќыласыњ зар?
Жер менен кљк мењіреу!
Талай сорлы жер мен кљкке
Сен тѕрізді жылаѓан;
Кљздіњ жасын тљгіп теќке,
“Мені де ал!” деп сђраѓан.
Аќќу білді батыр мерген
Енді мђны атпасын;
Ќанѓа бояп тљсін керген
Жђбайымен жатпасын.
Жер мен кљкке зар ењіреп,
Шыдамады кџйікке;
“Жђбайымнан ќалмаймын” деп,
Шыќты шырќап биіќке.
Сорлы ѓашыќ бел байлады
Жђбайынан ќалмасќа;
Серт ќылѓандай, айќайлады
Кљлге ќайтып бармасќа,
Кљкке ќарай ќанат каѓып,
Аќќу кетті бђлдырап;
Бір мезгілде тљмен аѓып,
Тљњкерілді судырап.
Тљмен аѓып ќадалды да
Найзадай боп шаншылып,
Сђр мергенніњ ќаќ алдына
Жыѓылды аќќу жаншылып!
Кџйікті жар ќђлап љлді,
Аќ тљсінен ќан аќты;
Жђбайына “ырза бол!” деп
Бір-аќ серпті ќанатты.
Љлімді де шіркін ѓашыќ
Сџйгенімен бір кљрді;
Жан кџйігін мѕњгі басып,
Жђбайымен бірге љлді! 1925 жыл.
|
